Η διάγνωση μιας αιματολογικής κακοήθειας δεν σημαίνει πάντοτε ότι απαιτείται άμεση έναρξη θεραπείας. Η στρατηγική του «παρακολουθώ και περιμένω» ή της ενεργού παρακολούθησης (watch and wait ή active surveillance αντίστοιχα) αποτελεί καθιερωμένη προσέγγιση σε ορισμένες βραδέως εξελισσόμενες αιματολογικές κακοήθειες, όταν ο ασθενής είναι ασυμπτωματικός και δεν υπάρχουν ενδείξεις ενεργού νόσου. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η χρόνια λεμφοκυτταρική λευχαιμία (ΧΛΛ), όπου σε ασθενείς χωρίς κριτήρια για θεραπεία η άμεση παρέμβαση δεν έχει αποδειχθεί ότι βελτιώνει την επιβίωση. Αντίστοιχα, η ενεργός παρακολούθηση χρησιμοποιείται σε επιλεγμένους ασθενείς με οζώδες λέμφωμα (follicular lymphoma), καθώς και σε άλλα χαμηλού βαθμού κακοηθείας Β-λεμφώματα, όπως σε ορισμένα λεμφώματα της οριακής ζώνης. Παρόμοια προσέγγιση εφαρμόζεται στη μακροσφαιριναιμία Waldenström , ενώ στο φάσμα των πλασματοκυτταρικών δυσκρασιών η αντίστοιχη στρατηγική αφορά κυρίως το smoldering multiple myeloma.
Το watch and wait δεν σημαίνει «δεν κάνουμε τίποτα», αλλά συστηματική και οργανωμένη παρακολούθηση. Ο ασθενής επανεκτιμάται σε τακτά χρονικά διαστήματα με κλινική εξέταση και τις κατάλληλες εργαστηριακές ή απεικονιστικές εξετάσεις, ανάλογα με τη νόσο. Στόχος είναι να εντοπιστεί έγκαιρα οποιαδήποτε ένδειξη μετάβασης από μια ασυμπτωματική ή χαμηλού φορτίου κατάσταση, σε ενεργό νόσο που απαιτεί θεραπεία. Η έναρξη θεραπείας μπορεί να καταστεί απαραίτητη όταν εμφανιστούν ή επιδεινωθούν συμπτώματα, σημαντική ή ταχέως εξελισσόμενη λεμφαδενοπάθεια, σπληνομεγαλία, κυτταροπενίες.
Από την οπτική του αιματολόγου, η ενεργός παρακολούθηση αποτελεί θεραπευτική στρατηγική και όχι παθητική αναμονή. Ωστόσο, η έννοια της «παρακολούθησης χωρίς φάρμακα» συχνά προκαλεί έντονο άγχος στους ασθενείς, καθώς εξισώνουν λανθασμένα την απουσία θεραπείας με την αδράνεια. Το “watch and wait” για αυτούς μεταφράζεται σε “watch , wait and worry” («παρακολουθώ, περιμένω και ανησυχώ»). Για τον λόγο αυτόν, η ουσιαστική επικοινωνία μεταξύ αιματολόγου και ασθενούς είναι καθοριστική. Είναι απαραίτητο να εξηγείται με σαφήνεια ότι η αναμονή δεν στερεί καμία θεραπευτική ευκαιρία, ούτε επηρεάζει αρνητικά την τελική έκβαση της νόσου, όταν αυτή απαιτήσει παρέμβαση. Επιτρέπει να αποφευχθεί η άσκοπη έκθεση σε ανεπιθύμητες ενέργειες και επιπλοκές, χωρίς να χάνεται η δυνατότητα αποτελεσματικής θεραπευτικής παρέμβασης, όταν αυτή καταστεί αναγκαία.
Η σύγχρονη αιματολογία δίνει ολοένα μεγαλύτερη έμφαση στην εξατομίκευση: δεν θεραπεύουμε απλώς τη διάγνωση, αλλά αξιολογούμε τη βιολογία της νόσου, τον κίνδυνο εξέλιξης, την ηλικία και τη συνολική κατάσταση του ασθενούς και κυρίως την παρουσία ή όχι κλινικά σημαντικής ενεργού νόσου. Το «περιμένουμε» δεν σημαίνει ότι δεν θεραπεύουμε· σημαίνει ότι επιλέγουμε τη σωστή στιγμή για να θεραπεύσουμε.
